Nhân dịp Quốc khánh 02/9, cùng tìm về Đền Phương Giai – một địa chỉ giàu giá trị lịch sử, văn hóa và cách mạng trên quê hương Kỳ Xuân. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân mà còn là địa danh ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng của phong trào cách mạng huyện Kỳ Anh trong những năm đầu thành lập Đảng.

Đền Phương Giai thờ Hoàng giáp Dương Trí Tri, một vị quan có tài, một lương y có nhiều công lao trong việc bốc thuốc chữa bệnh cho nhân dân vào thời nhà Mạc. Tục truyền rằng vào thời đó, tại vùng phía Bắc huyện Kỳ Hoa (nay là Kỳ Anh) có dịch bệnh đậu mùa ở trẻ em. Ông Hoàng giáp đã dùng những vị thuốc nam cứu được rất nhiều trẻ em thoát khỏi bệnh, trở về cuộc sống. Với công lao đó, sau khi mất, ông được nhân dân địa phương lập đền thờ, gọi là Đền Phương Giai. Theo cách lý giải của người dân địa phương, “Phương” là xa, bao quát; “Giai” là sự bền bỉ, trường tồn. Đền Phương Giai vì thế mang ý nghĩa là nơi xa trông rộng và trường tồn.

Không chỉ có giá trị về tâm linh, tín ngưỡng, Đền Phương Giai còn mang đậm dấu ấn lịch sử cách mạng. Đây là nơi diễn ra Hội nghị thành lập Đảng bộ huyện Kỳ Anh và từng là trụ sở làm việc của Huyện ủy Kỳ Anh trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh.

Ngày 03/02/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Sau đó, được sự chỉ đạo của Xứ ủy Trung Kỳ, Tỉnh ủy Hà Tĩnh đã cử đồng chí Trần Hưng về Kỳ Anh vận động thành lập Đảng bộ huyện vào tháng 3/1930.

Sau khi tìm hiểu tình hình, đồng chí Trần Hưng đã lựa chọn một số đồng chí tiên tiến trong Đảng Tân Việt để kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Đó là các đồng chí Bùi Thị, Nguyễn Tiến Liên, Nguyễn Trọng Bình, qua đó từng bước phát triển lực lượng đảng viên mới. Trong thời gian ngắn, từ tháng 3 đến tháng 5/1930, ở Kỳ Anh đã có 7 chi bộ với 42 đảng viên.

Trước tình hình cách mạng ngày càng phát triển, ngày 04/6/1930, Ban Vận động thành lập Đảng bộ huyện Kỳ Anh quyết định triệu tập Hội nghị đại biểu các chi bộ. Đền Phương Giai được chọn làm địa điểm tổ chức hội nghị bởi đây là trung tâm của vùng Bắc Kỳ Anh, yên tĩnh, kín đáo, đi lại thuận tiện và là nơi thờ cúng linh thiêng, dễ che mắt mật thám Pháp. Đặc biệt, nhân dân nơi đây có truyền thống yêu nước, sẵn sàng che chở, bảo vệ cán bộ cách mạng.

Tại Đền Phương Giai, Đại hội thành lập Đảng bộ huyện Kỳ Anh đã được tiến hành và bầu ra Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Kỳ Anh gồm 7 đồng chí, do đồng chí Nguyễn Tiến Liên làm Bí thư.

Sau Hội nghị, Đền Phương Giai trở thành trụ sở làm việc, liên lạc, hội họp của Huyện ủy Kỳ Anh; là nơi in ấn tài liệu, truyền đơn tuyên truyền của Đảng bộ và là trung tâm lãnh đạo quần chúng nhân dân trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931.

Đặc biệt, vào ngày 09/9/1930, Huyện ủy Kỳ Anh đã tổ chức cho nhân dân biểu tình thị uy, kéo vào huyện đường, phá nhà giam, giải phóng tù nhân chính trị. Trước khí thế đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng, bọn nha lại và tri huyện hoảng sợ bỏ trốn.

Sau cuộc biểu tình, thực dân Pháp và tay sai tiến hành khủng bố điên cuồng. Nhiều cán bộ, đảng viên của Đảng bộ huyện Kỳ Anh bị bắt, nhiều quần chúng nhân dân bị cầm tù. Để bảo toàn lực lượng, Huyện ủy Kỳ Anh đã chuyển trụ sở làm việc từ Đền Phương Giai đi nơi khác. Tuy vậy, nơi đây vẫn tiếp tục là địa điểm liên lạc, che giấu cán bộ, đảng viên trong quá trình hoạt động cách mạng sau này.

Trong các cao trào cách mạng giai đoạn 1936-1939 và 1939-1945, tại Đền Phương Giai cũng diễn ra nhiều cuộc họp của Việt Minh để bàn chủ trương, sách lược đấu tranh cách mạng; đồng thời là cơ sở chỉ đạo khâu tiếp quản của nhân dân trong quá trình giành chính quyền của Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở khu vực Bắc huyện Kỳ Anh.

Năm 1994, Đền Phương Giai được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia. Tuy nhiên, trải qua những biến cố, thăng trầm của lịch sử, di tích từng bước bị xuống cấp. Nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di tích và xây dựng Đền Phương Giai trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ, năm 2017, UBND tỉnh đã phê duyệt dự án tôn tạo, tu bổ Di tích lịch sử - văn hóa Đền Phương Giai.

Cùng với đó, trong các năm 2008, 2014, 2015 và 2018, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương cùng con em xa quê đã đóng góp kinh phí tu bổ, xây dựng di tích ngày càng khang trang. Công trình gồm ba tòa: thượng đường, trung đường và hạ đường, được bố trí theo hình chữ “Tam”, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và tâm linh của nhân dân.

Hướng về Quốc khánh 02/9 – ngày hội lớn của dân tộc, mỗi chúng ta càng thêm tự hào về truyền thống yêu nước, tinh thần đấu tranh kiên cường của các thế hệ cha ông đã hy sinh, cống hiến vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Những di tích lịch sử như Đền Phương Giai không chỉ lưu giữ những dấu ấn quan trọng của quê hương trong dòng chảy lịch sử cách mạng, mà còn là những “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào và ý thức trách nhiệm cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Từ những giá trị lịch sử được gìn giữ, mỗi người dân càng thêm trân trọng quá khứ, biết ơn các thế hệ cha ông và chung tay bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa, lịch sử của quê hương; góp phần xây dựng Kỳ Xuân ngày càng giàu đẹp, văn minh, xứng đáng với truyền thống cách mạng của quê hương.